Crna Gora se nalazi u jugoistočnoj Evropi na Balkanskom poluostrvu. Teritorija Crne Gore zauzima približno 13.812 km². Teritorija države uslovno se može podeliti na tri dela – primorje sa turističkim odmoralištima, relativno ravni centralni deo u kojem se nalaze dva najveća grada – glavni grad Podgorica i Nikšić, severni deo sa planinskim reljefom i neverovatno lepa divlja priroda.

Granice

Graniči se sa Hrvatskom (14 km) na zapadu, Bosnom i Hercegovinom na sjeveru (225 km), Srbijom na istoku (203 km računajući i Kosovo i Metohiju), Albanijom na jugu (172 km), a od Italije je radvojena Jadranskim morem. Dužina obale je 293,5 km.

Krajnje tačke Crne Gore su:

  • sjever: 43° 32' SGŠ, 18° 58' IGD — obronci planine Kovač kod mesta Moćevići
  • jug: 41° 52' SGŠ, 19° 22' IGD — kod ade Bojane, na ušću rijeke Bojane
  • istok: 42° 53' SGŠ, 20° 21' IGD — kod sela Jablanica istočno od Rožaja
  • zapad: 42° 29' SGŠ, 18° 26' IGD — kod sela Sutorina u blizini Herceg Novog

Etimologija

Ime Crna Gora se na ovim prostorima prvi put zvanično javlja 1296. godine u povelji srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina iz dinastije Nemanjića. Javlja se u obliku otь Črne Gore, u kontekstu oblasti oko Crmnice i vranjinskoga manastira, Skadarskog jezera.[3] Ta Crna Gora je jedna od brojnih oblasti u srednjovjekovnoj srpskoj monarhiji koja nosi identično ime. Značenje imena leži u slovenskom toponimu za velike i guste gore ili mrke šumovite predjele,[4] a ovde je izvedeno prema tome što su u srednjem vijeku Lovćen, njegova predgorja i područja starocrnogorskih planina bili pokriveni gustim (crnogoričnim) šumama.

U italijanskim izvorima Crna Gora se prvi put pominje u izvornom obliku 1348. kao Cerna Gora, a u dubrovačkim izvorima 1379.[5] kao Cernagora. Italijanski izvori je takođe bilježe kao Montagna Negra, Montenegro ili Monte Negro i otuda je ime Montenegro ušlo u neslovenske jezike. Kao Montenegro spominje se i u latinskim kotorskim spomenicima 1397, a kao Monte Negro 1443. i Crnagora 1458. Godine 1435. u ugovorima između despota Đurđa Brankovića i Mlečana pominju se catuni Cerna Gora ili catunos Cernagora.

Crna Gora se nalazi u jugoistočnoj Evropi na Balkanskom poluostrvu. Teritorija Crne Gore zauzima približno 13.812 km². Teritorija države uslovno se može podeliti na tri dela – primorje sa turističkim odmoralištima, relativno ravni centralni deo u kojem se nalaze dva najveća grada – glavni grad Podgorica i Nikšić, severni deo sa planinskim reljefom i neverovatno lepa divlja priroda.

Granice

Graniči se sa Hrvatskom (14 km) na zapadu, Bosnom i Hercegovinom na sjeveru (225 km), Srbijom na istoku (203 km računajući i Kosovo i Metohiju), Albanijom na jugu (172 km), a od Italije je radvojena Jadranskim morem. Dužina obale je 293,5 km.

Krajnje tačke Crne Gore su:

  • sjever: 43° 32' SGŠ, 18° 58' IGD — obronci planine Kovač kod mesta Moćevići
  • jug: 41° 52' SGŠ, 19° 22' IGD — kod ade Bojane, na ušću rijeke Bojane
  • istok: 42° 53' SGŠ, 20° 21' IGD — kod sela Jablanica istočno od Rožaja
  • zapad: 42° 29' SGŠ, 18° 26' IGD — kod sela Sutorina u blizini Herceg Novog

Etimologija

Ime Crna Gora se na ovim prostorima prvi put zvanično javlja 1296. godine u povelji srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina iz dinastije Nemanjića. Javlja se u obliku otь Črne Gore, u kontekstu oblasti oko Crmnice i vranjinskoga manastira, Skadarskog jezera.[3] Ta Crna Gora je jedna od brojnih oblasti u srednjovjekovnoj srpskoj monarhiji koja nosi identično ime. Značenje imena leži u slovenskom toponimu za velike i guste gore ili mrke šumovite predjele,[4] a ovde je izvedeno prema tome što su u srednjem vijeku Lovćen, njegova predgorja i područja starocrnogorskih planina bili pokriveni gustim (crnogoričnim) šumama.

U italijanskim izvorima Crna Gora se prvi put pominje u izvornom obliku 1348. kao Cerna Gora, a u dubrovačkim izvorima 1379.[5] kao Cernagora. Italijanski izvori je takođe bilježe kao Montagna Negra, Montenegro ili Monte Negro i otuda je ime Montenegro ušlo u neslovenske jezike. Kao Montenegro spominje se i u latinskim kotorskim spomenicima 1397, a kao Monte Negro 1443. i Crnagora 1458. Godine 1435. u ugovorima između despota Đurđa Brankovića i Mlečana pominju se catuni Cerna Gora ili catunos Cernagora.

Geologija i reljef

Geologija i reljef

Bobotov Kuk, najviši vrh planine Durmitor, jedan je od simbola CG.

Veliki kraški predio u Crnoj Gori uglavnom leži na visinama od 1000 m iznad nivoa mora, a neki dijelovi idu skoro do 1.900 m, kao na primjer planina Orjen, najviši masiv među priobalnim krečnjačkim vijencima.

Planine Crne Gore spadaju u jedne od najnegostoljubivijih terena u Evropi. Njihova prosječna nadmorska visina je više od 2.000 m. Najviši vrh Crne Gore je Zla Kolata na Prokletijama sa nadmorskom visinom od 2534 m. Jedan od najpoznatijih vrhova Crne Gore je Bobotov Kuk na planini Durmitor, koji se nalazi na visini od 2523 m. Planine Crne Gore spadaju u terene Balkanskog poluostrva najviše izmijenjene erozijom tokom posljednjeg ledenog doba.

Jadranska oblast zahvata relativno uzani pojas Crnogorskog primorja od rta Oštro do ušća rijeke Bojane, a prema unutrašnjosti Jadranska oblast se širi ka dolini Bojane i Skadarskoj kotlini, i ka dolinama Morače i Zete. Na krečnjačkoj podlozi razvila se posebna vrsta tla-crvenica, pogodna za uzgoj duvana, vinove loze, voća, maslina i druguh kultura. Pored crvenice javlja se i flišno zemljište. Jadranska oblast se dijeli na: Bokokotorski zaliv, Crnogorsko ili Paštrovićko primorje, Barsko polje, Skadarski basen i Zetsko-Bjelopavlićku ravnicu.

Boka kotorska

  • Bokokotorski zaliv sastoji se od četiri manja zaliva: Toplanskog, Tivatskog, Risanskog i Kotorskog. Toplanski i Tivatski zaliv spaja tjesnac Kumbor, a Tivatski i Risanski tjesnac Verige.
  • Paštrovićko primorje proteže se od Boke do Ulcinja. Iznad njega se izdižu planine Rumija i Sutorman. Nekadašnje ostrvo Sveti Stefan pješčanom prevlakom spojeno je sa obalom i pretvoreno u poluostrvo i turistički grad-hotel. Ovaj dio Jadranske oblasti raspolaže pjeskovitim plažama Petrovac, Miločer, Sveti Stefan, Ulcinj itd. Velika Plaža kod Ulcinja je najduža od plaža u Crnoj Gori, duga oko 13 km.
  • Barsko polje je najznačajniji željeznički, lučki i industrijski centar.
  • Skadarski basen predstavlja najveću kriptodepresiju na Balkanskom poluostrvu. Njegova najveća dubina leži 38 m ispod nivoa mora, a površina vode jezera je 6 m iznad nivoa mora. Ono je ujedno i najveće jezero Crne Gore.
  • Zetsko-Bjelopavlićka ravnica se proteže oko rijeka Morače i Zete sve do nedaleko od Nikšićkog polja. Plodno tlo, obilje vode, mediteranska klima učinili su da je ovo najplodniji dio Crne Gore i njena žitnica.

Klima

Na klimu Crne Gore utiču velike vodene površine Jadranskog mora i Skadarskog jezera, kao i dubok ulazak Boka Kotorske u kopno, planinsko zaleđe u blizini obale (Orjen, Lovćen i Rumija) i planinama Durmitor, Bjelasica i Prokletije.

U Primorju i Zetsko-Bjelopavlićkoj ravnici vlada sredozemna klima, sa toplim i suvim ljetima i blagim i kišovitim zimama. Tokom zime sa kopna ka moru duva suva i hladna bura, dok u jesen sa mora duva jugo donoseći topao vazduh iz sjeverne Afrike i velike količine padavina. Planina Orjen spada u najkišovitija mjesta u Evropi. U toj oblasti padne godišnje 4600 mm padavina, na strmim padinama Orjena u mjestu Crkvice godišnje prosječno padne oko 5000 mm, što predstavlja evropski maksimum padavina, a u rekordnim godinama blizu 7000 mm/m2.[8]

Znatno oštriju klimu imaju kraška polja ispod okolnih planinskih vrhova udaljena 20–80 km od mora. U centralnom i sjevernom dijelu Crne Gore vlada planinska klima, a na krajnjem sjeveru Crne Gore i kontinentalna klima, koju osim velikih dnevnih i godišnjih amplituda temperature karakteriše i mala godišnja količina padavina uz prilično ravnomjernu raspodjelu po mjesecima. U planinskim oblastima na sjeveru ljeta su relativno hladna i vlažna, a zime duge i oštre, sa čestim mrazevima i niskim temperaturama, koje naglo opadaju sa nadmorskom visinom.

Vode

Skadarsko jezero

Rijeke Crne Gore pripadaju Crnomorskom i Jadranskom slivu. Najduža rijeka je Tara (141 km), a ostale duže rijeke su Piva, Ćehotina, Zeta, Morača i Bojana. Rijeka Tara protiče kroz kanjon dubok 1.300 metara. Jedina plovna rijeka je Rijeka Crnojevića.

Najveće jezero Crne Gore je Skadarsko jezero, koje je najveće jezero na Balkanskom poluostrvu. Skadarsko jezero je kriptodepresija. Jezera u planinskom dijelu Crne Gore su ledničkog porijekla. Najveća i najpoznatija od njih su Plavsko, Biogradsko, Šasko i Crno jezero.

Flora i fauna

U Crnoj Gori samoniklo raste 2880 vrsta i podvrsta viših biljaka (paprati i cvjetnica), među kojima su 212 endemiti Balkanskog poluostrva, a 22 vrste endemiti Crne Gore. Teritorija Crne Gore se može podjeliti na tri ekoregije: ilirske listopadne šume, sredozemnu vegetaciju na priobalju, te još dva podtipa mješovitih šuma (balkanske mješovite šume na krajnjem sjeveru i istoku i dinarske mješovite šume u ostatku zemlje.

U Crnoj Gori postoji pet nacionalnih parkova:

ImeOsnovanVeličina (ha)Slika
Nacionalni park Durmitor1952.39.000Durmitor - near Minin bogaz.jpg
Nacionalni park Biogradska gora1952.5.650Biogradska suma.jpg
Nacionalni park Lovćen1952.5.650Lovćen sa Njegoševim mauzolejem
Nacionalni park Skadarsko jezero1983.40.000Lac de Shkodra.jpg
Nacionalni park Prokletije2009.16.630Prokletije10.jpg

Istorija

Istorija

Najstariji tragovi ljudskih naseobina na tlu današnje Crne Gore datiraju iz srednjeg paleolita. U pećini Crvena stijena, blizu granice sa Bosnom i Hercegovinom nad Trebišnjicom, pronađena su oruđa za rad, oružja za lov, predmeti vezani za sakralnu upotrebu i nakit, koji se datiraju u doba od prije šezdeset, odnosno trideset i pet hiljada godina. Nalazi naselja iz kamenog doba su pronađeni kod Berana u Beran Kršu i Petnjiku, dok iz bronzanog doba potiču ostaci utvrđenja u Petrovićima kod Crvene stijene, Zavrh kod Nikšića i Međeđoj glavi kod Podgorice, zatim naselja iz Zoganj-Ćereta kod Ulcinja i Bjedetića na Limu, oslikana pećina kod Risna i čitav niz usamljenih nalaza. Iz prelaznog perioda bronzanog u gvozdeno doba, pronađeni su mahom pojedinačni nalazi, dok su u gvozdeno doba datirane nekropole u Mijeloj na Skadarskom jezeru i Budvi sa naseljem iz istog doba, zatim humke u Gotovuši nad Ćehotinom, kod Berana i Crvene stijene.

Pored ovih nalaza, treba istaći i ostatke četiri utvrđenja (Jazalj, Rogamske strane, Trijebač i Kabao) oko ušća Zete u Moraču, koja nisu datirana, kao i humke na Cijevnoj kod Podgorice, Grblju, u Njegušima, Cetinju i Nikšiću, na Savinom laktu i kod Crvene stijene (Banjani i Drpe). Nalazi predmeta srodnih Starčevačkoj kulturi na cijeloj teritoriji današnje Crne Gore, ukazuje na kontinuitet ljudskih naselja na ovom prostoru.

Antika

Doklea

Tokom antičkog perioda, na prostoru zapadnog Balkana, živjela su ilirska plemena. Na prostoru današnje Crne Gore i sjeverne Albanije, živjeli su Labeati. Oni su osnovali grad Skodru (današnji Skadar), koji je u 3. vijeku p. n. e. postao prestonica prostrane ilirske države, na čijem čelu se našao kralj Agron. Njihovo gusarenje po Jadranu, dovelo je do dva rata sa Rimljanima (229—228. p. n. e. i 219. p. n. e.) u kojima su Iliri predvođeni kraljicom Teutom suzbijeni, nakon čega se ona povukla u Risan i prihvatila mir kojim su Rimljanima pripale teritorije zapadno od Boke. Tokom narednih vijekova, Rimljani su zauzeli cijeli Balkan, a posljednji otpor Ilira slomljen je za vrijeme Batonovog rata (6—9).

Tokom rimske vladavine, na prostoru današnje Crne Gore, pojavilo se pleme Dokleata, čiji se glavni grad nalazio nedaleko od današnje Podgorice i zvao Doklea, od čega je u srednjem vijeku nastao termin Duklja, za državu nastalu na tom prostoru.[11][12] Prvobitno je područje današnje Crne Gore ušlo u sastav provincije Dalmacija, a kasnije, poslije Dioklecijanovih reformi (293), ulazi u sastav provincije Prevalitane. Na njenom prostoru se, uz već pomenutu Dokleu, javljaju gradovi Rhisinium, Butua i Olcinium na obalama Jadranskog mora i Andabra u unutrašnjosti. Podjelom Rimskog carstva395. godine, gotovo cijelo područje današnje Crne Gore ulazi u sastav Istočnog rimskog carstva. Tokom narednih vijekova, cjelokupno Balkansko poluostrvo biva izloženo varvarskim napadima u kojima su uništene tekovine Rimske države, veliki broj gradova je porušen, uključujući i Dokleu, a lokalno romansko stanovništvo se održalo samo u jakim primorskim gradovima, u kojima su se sklanjali i izbjegli Romani iz unutrašnjosti.

Srednji vijek

Ustanak Crnogoraca, slika Đure Jakšića

Prve slovenske migracije na teritoriju današnje Crne Gore su se odvile u 5. vijeku, a prvi veći talas Slovena stiže u prvoj polovini 6. vijeka. Sloveni koji su došli u Duklju su prethodno putovali sa drugim Bijelim Srbima iz Bojke i stigli u Serviju koja se nalazila u vizantijskoj temi Solun.

Bitka na Grahovcu, pobjeda crnogorske vojske nad Osmanlijama pod vođstvom Mirka Petrovića

Na prostoru današnje Crne Gore, razvila se u ranom srednjem vijeku kneževina Duklja, koja je zajedno sa okolnim srpskim primorskim kneževinama ušla u sastav prve srpske države koju je sredinom 9. vijekaosnovao knez Vlastimir.

Nakon njene propasti, poslije smrti Časlava Klonimirovića sredinom 10. vijeka, Duklja nastavlja svoj samostalni razvoj i u njoj se krajem istog vijeka kao vladar javlja Jovan Vladimir. Iako se o njegovoj vladavini relativno malo zna, njegov kult u narodu je i danas veliki, o čemu svjedoči i iznošenje njegovog krsta na vrh Rumije, koje se tradicionalno obavlja svake godine. Izvjesno je da je bio oženjen Samuilovom ćerkom i da je zahvaljujući tom braku sačuvao upravu nad Dukljom, kao Samuilov vazal. Početkom 11. vijeka je ubijen po nalogu Samuilovog bratanca Jovana Vladislava tokom unutrašnjih borbi za vlast u Samuilovom carstvu, koje ubrzo nakon toga propada, a teritorija Duklje ulazi u sastav Vizantije.

Knez Duklje i osnivač dinastije Vojislavljevića Stefan Vojislav uspio je 1036. godine da nakratko zbaci vizantijsku vlast, ali je uhvaćen i odveden u Carigrad. Svega nekoliko godina kasnije, Vojislav je pobjegao iz zarobljeništva i ponovo zbacio vizantijsku vlast u Duklji, koristeći se unutrašnjim sukobima u samoj Vizantiji, ali i slovenskim ustankom Petra Deljana koji je buknuo 1041. godine. Tokom jeseni 1042. godine dračkistrateg je napao Duklju. Koristeći se ratnim lukavstvom, Vojislav ga je navukao u uske klance nedaleko od Bara i u iznenadnom noćnom napadu 7. oktobar (danas se ovaj datum uzima kao dan vojske Crne Gore) razbio vizantijsku vojsku u bici kod Bara.

Jugoistočna Evropa 1090. na vrhuncu dukljanske moći
Vojislavova pobeda nad Grcima

Vojislava sredinom vijeka nasljeđuje njegov sin Mihajlo koji, vođenjem uspješne politike, uspijeva da očuva samostalnost Duklje odnosno Zete i da je oko 1077. godine uzdigne na rang kraljevine[13], čime Zeta postaje prva srpska kraljevina.[14] Njegov sin Bodin objedinjava srpske zemlje, pripajanjem Raške, Bosne i Zahumlja, a krajem vijeka u svojoj prestonici Skadru ugošćuje krstaše I krstaškog pohoda predvođene Remonom Tuluskim. Nakon njegove smrti, oko 1101. godine, Zetu počinju da potresaju unutrašnje razmirice među Vojislavljevićima, što dovodi do njenog slabljenja i gubitka kraljevske krune. Završni čin vladavine dinastije Vojislavljevića se odigrava tokom 80-ih godina 12. vijeka, kada ih raški veliki župan Stefan Nemanja potiskuje kao vizantijske vazale iz Zete i oko 1186. godine cjelokupnu Zetu stavlja pod svoju vlast, dajući je na upravu svom najstarijem sinu Vukanu.

Nakon Nemanjinog povlačenja 1196. i predaje vlasti srednjem sinu Stefanu, Vukan počinje da vodi aktivnu politiku sa ciljem preuzimanja vlasti u Raškoj, što mu na kratko i uspijeva početkom 13. vijeka, ali po cijenu stupanja u vazalne odnose sa kraljevinom Ugarskom čiji vladari od tada u svojoj tituli nose i titulu kralj Srbije. Bez obzira na to, on je vratio Zeti kraljevsku titulu, tako da su i on, kao i njegov sin i naslednik Đorđe upravljali njome sa titulom kralja, do početka 40-ih godina 13. vijeka. Međutim, tokom vladavine Uroša I, ukida se nasledno upravljanje Zetom i drugim oblastima kraljevine Srbije, a upravu nad oblastima je dodjeljivao sam kralj. Tokom ovog perioda, na prostoru Zete podižu se značajni manastiri: Sveti Petar u Bijelom Polju(u kome je pisano Miroslavljevo jevanđelje), Đurđevi Stupovi u Beranama, Morača i drugi, a u pisanim izvorima se po prvi put javlja njeno današnje ime Crna Gora.

Poslije Dragutinovog zbacivanja Uroša 1276. godine, Zetom upravlja njegova majka i Uroševa supruga Jelena do svoje smrti 1314. godine. Za vladavine kralja Milutina ona predstavlja posjed koji je dodeljivan na upravu prestolonasljedniku tzv. mladom kralju, ali i baza nezadovoljne vlastele, tj. oslonac za buduće pobune sinova prestolonasljednika protiv svojih očeva na vlasti. Milutinov sin Stefan je 1314. godine podigao neuspješnu pobunu protiv oca u Zeti, a četvrt vijeka kasnije (1331), njegov sin Dušan iz Zete podiže pobunu u kojoj zbacuje oca i preuzima vlast. Tokom njegove vladavine, srpska država se udvostručuje i biva uzdignuta na rang carevine, a uprava nad Zetom biva dodjeljena porodici Balšića.

Bedemi Starog grada u Budvi

Nakon Dušanove smrti i početka raspada Srpskog carstva, Balšići počinju da vode samostalnu politiku u odnosu na njegovog nasljednika cara Uroša. Oni su se srodničkim vezama povezali sa Mrnjavčevićima i Hrebeljanovićima, da bi sa početkom Osmanske najezde pokušali da se suprotstave osvajačima, kako oružjem, tako i ustupanjem primorskih gradova Mlečanima (Skadar, Drivast i drugi) 1396. godine. Posljednji Balšić, Balša III je vodio dugotrajne neuspješne ratove sa Mletačkom republikom da bi povratio primorske gradove (Prvi i Drugi skadarski rat). Pred svoju smrt svoje posjede predaje svom ujaku despotu Stefanu Lazareviću koji nastavlja borbe sa Mlečanima oko zetskog primorja. Njegov nasljednik Đurađ nastavlja sa pokušajima da diplomatskim putem sklopi mir sa Mlečanima, ali sa prvim padom despotovine 1439. godine svi njegovi pokušaji padaju u vodu, a Mlečani do 1443. godine ovladavaju Donjom Zetom i cijelim primorjem.

Naslovna stranica Cetinjskog oktoiha — prvoglasnika

Krajem 14. vijeka, kao protivnici Balšića u Zeti, javljaju se Crnojevići. Sa širenjem mletačkih posjeda sredinom XV vijeka i nadiranjem Osmanlija, njihov predstavnik Stefan postaje 1451. godine mletački vazal i od njihove strane biva priznat za gospodara Zete. Njegov sin Ivan pokušao je da očuva vlast između Mlečana i Osmanlija, ali su 1479. godine cjelokupnu njegovu državu osvojile Osmanlije, a on je sa porodicom pobjegao u Mletačku republiku. Nakon smrti sultana Mehmeda II, on se vratio u Crnu Goru i uspio da obnovi svoju vlast u njoj. Tokom njegove vladavine prestonica Crne Gore prenijeta je iz Žabljaka na Cetinje, na kome je on osnovao veliki manastir. Za vladavine njegovih sinova (Đurađa i Stefanice), Crna Gora će 1499. godine i definitivno pasti u osmanske ruke. Značaj porodice Crnojevića i njihove vladavine, leži i u činjenici da su oni na Cetinju, u sklopu manastira, osnovali prvu ćiriličnu štampariju (Đurađ je 1492. godine kupio u Veneciji štamparsku presu) na ovim prostorima, koja je 4. januara 1494. godine odštampala svoju prvu knjigu „Oktoih“ (prva slovenska ćirilična štamparija je otpočela sa radom 1491. u Krakovu).

Turska vladavina

Osmanlije su pripojili Crnu Goru Skadarskom sandžaku. Kratko vrijeme Crna Gora je postojala i kao poseban sandžak od 1514. do 1528. i ponovo neko vrijeme između 1597. i 1614. godine.

Petar II Petrović Njegoš

U 16. vijeku Crna Gora je dobila specijalnu i jedinstvenu autonomiju u okviru Osmanskog carstva, čime su lokalna plemena bila oslobođena mnogih obaveza zbog takve autonomije. I pored svega toga, Crnogorci nisu prihvatali osmansku vlast, te su u 17. vijeku podizali brojne bune. Tokom ovog perioda, Crna Gora je postala teokratska država na čijem su čelu bile vladike Crnogorske mitropolije, a koja je svoj procvat doživjela za vrijeme vladika iz redova porodice Petrović-Njegoš. U takvoj državi, Mletačka republika je imala i svog čovjeka sa zvanjem guvernadura koji se u njeno ime miješao u crnogorsku politiku.

Plemenska samostalnost i anarhija je bila najveća smetnja razvijanju centralne vlasti u Crnoj Gori. Vladavina Šćepana Malog u Crnoj Gori, koji se predstavljao kao zbačeni ruski car Petar III, je za kratko uspjela razdvojiti svjetovnu od crkvene vlasti, te djelimično suzbiti plemensku neslogu i učvrstiti centralnu vlast. Vladika Petar I Petrović Njegoš je kletvama bezuspješno pokušavao da izmiri crnogorska plemena. Za vrijeme njegove vladavine, Crnogorci su 1796. porazili skadarskog pašu Mahmud-pašu Bušatliju na Martinićima i Krusima. Nakon pada Mletačke republike pod vlast Napoleonove Francuske, vladika Petar I je uspio da od Francuza preotme Boku Kotorsku, ali je ona Bečkim kongresom dodijeljena Habzburzima. Takođe je pokušao da ujedini Crnu Goru sa ustaničkom Srbijom, ali do toga nije došlo. Ipak, za vrijeme njegove vladavine Staroj Crnoj Gori je pripojena regija Brda.

Njegov nasljednik vladika Petar II Petrović Njegoš je dalje radio na ojačavanju centralne vlasti i 1832. godine je ukinuo zvanje guvernadura, pošto je Austrija, koja je naslijedila Mletačku republiku, počela da se miješa u unutrašnje stvari Crne Gore. Vladika Petar II nije imao uspjeha u spoljnoj politici. Hercegovački paša Ali-paša Rizvanbegović je porazio Crnogorce na Grahovu 1836. godine. Za ovaj poraz, Crnogorci su se osvetili pobjedom u bici na Mljetičku 1840, ali su i dalje morali da plaćaju harač Turcima. Petar II je morao Austriji da preda manastire Maine i Stanjeviće, a skadarski paša je 1843. preoteo i ostrva Vranjinu i Lesendru.

Kralj Nikola I Petrović i kraljica Milena u egzilu u Francuskoj, 1916.

Crna Gora se iz teokratske države transformisala u svetovnu za vrijeme vladavine Danila Petrovića koji je 1852. proglašen za knjaza Crne Gore. Knez Danilo se odmah na početku svoje svetovne vlasti suočio sa mogućnošću okupacije Crne Gore od strane turske vojske pod zapovjedništvom Omer-paše Latasa. Crnu Goru su od pokoravanja spasile diplomatske akcije Austrije i Rusije. Pošto su Crnogorci pružali pomoć hercegovačkim ustanicima, Porta je ponovo naredila bosanskom veziru da napadne Crnu Goru, ali su Turci poraženi u bici na Grahovcu 1858. Poslije ove bitke je izvršeno proširenje i razgraničenje Crne Gore sa Turskom, ali je Crna Gora i dalje ostala međunarodno nepriznata država. Knez Danilo je donošenjem Danilovog zakonika ojačao svoju vlast. Ubijen je u Kotoru 1860., a naslijedio ga je sinovac Nikola I Petrović.

Nezavisnost Crne Gore

Kako je Crna Gora i dalje pružala pomoć hercegovačkim ustanicima, Porta je 1862. ponovo poslala Omer-pašu Latasa da pokori Crnu Goru. Crnu Goru od kapitulacije je ponovo spasila diplomatska akcija Rusije. Knez Nikola I je više uspjeha imao u ratu 1876—1878. nakon novog ustanka u Hercegovini. Za razliku od Srbije, Crna Gora je imala više uspjeha i odnijela pobjede na Vučjem dolu i Fundini. Berlinskim kongresom teritorija Crne Gore je udvostručena i priznata joj je nezavisnost.

Poslije rata uslijedila je modernizacija države, što je kulmirialo donošenjem prvog ustava 1905., kojim je Crna Gora definisana kao ustavna monarhija, ali je praktično svu vlast zadržao knez Nikola. Ovaj period je obilježio sukob imeđu kraljevih protivnika okupljenih u Klub Narodne stranke koji su se borili za ograničavanje kraljeve vlasti i bezuslovnu uniju sa Srbijom i manjinskih kraljevih pristalica okupljenih u Pravu narodnu stranku.

Teritorijalna proširenja Crne Gore od 19. vijeka do kraja Drugog svjetskog rata
Oslobođenje Crne Gore od strane okupacije od 1711. do 1918. godine

Crna Gora je kao ruski saveznik učestvovala u Rusko-japanskom ratu 1904—1905. Međutim, uslijed velike geografske udaljenosti, učešće Crne Gore je bilo samo simbolično, jer je time iskazivala svoju zahvalnost Rusiji zbog pomoći u ratu protiv Turske. Crnogorski vojnici su se nalazili u neznatnom broju u vojnim jedinicama ruske vojske.

Godine 1910, na 50. godišnjicu svoje vladavine, Knez Nikola je Crnu Goru proglasio kraljevinom, a sebe njenim prvim (i jedinim) kraljem.

U Prvom balkanskom ratu 1912—1913. Crna Gora je bila u savezu sa Srbijom, Grčkom i Bugarskom protiv Osmanskog carstva. I pored velikih gubitaka na njegovom oslobađanju, Crna Gora je morala da prepusti osvojeni Skadar novoosnovanoj Albaniji, ali je sa Srbijom uspostavila zajedničku granicu u Novopazarskom sandžaku i Metohiji.

U Prvom svjetskom ratu Crna Gora je stala uz Srbiju protiv Centralnih sila. Herojske podvige, crnogorska vojska je pokazala štiteći povlačenje srpske vojske kroz Albaniju, ali je na kraju i sama kapitulirala 1916, a kralj Nikola je napustio zemlju. Godine 1918, srpska i druge savezničke vojske oslobađaju Crnu Goru od okupatora. Nakon oslobađanja, u Podgorici se okuplja tzv. Podgorička skupština koja donosi odluku o bezuslovnom prisajedinjenju Crne Gore Srbiji.

Jugoslovenske države

Zetska banovina u Jugoslaviji od 1929. do 1939.

Zbog italijanskog nezadovoljstva da buduća Srbija ima izlaz na more, ova kraljevina podstiče mnoge bivše činovnike kralja Nikole, kao i protivnike bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom, na pobunu, a za njeno dizanje iskorišteni su božićni crkveni sabori 7. januara 1919. godine. Kako pobuna nije dala željeni rezultat, ona se pretvorila u hajdučiju pobunjenika (Zelenaša) protiv činovnika nove vlasti (Bjelaša) koja je potrajala sve do 1926. godine. Unutar novoosnovane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Crna Gora je reorganizovana u Zetsku oblast, a 1929. je proširena u Zetsku banovinu Kraljevine Jugoslavije.

U Drugom svjetskom ratu Kraljevinu Jugoslaviju su 1941. napale i raskomadale sile Osovine, a zatim su 12. jula 1941. osnovale i marionetsku Nezavisnu Državu Crnu Goru pod italijanskim protektoratom na čelu sa Sekulom Drljevićem. Već sutradan u Crnoj Gori je izbio Trinaestojulski ustanak pod vođstvom KPJ. Ustanak je ugušen do polovine avgusta 1941. Tokom rata, američka avijacija je najteže bombardovala Podgoricu 5. maja 1944, a britanska 6. novembra iste godine. Partizani su 1944. uspjeli da oslobode Crnu Goru, koja je poslije rata postala jedna od šest republika FNRJ sa sjedištem u ponovo izgrađenom Titogradu (današnjoj Podgorici).

Nakon tzv. Antibirokratske revolucije krajem 1988. i početkom 1989. na vlast u Crnoj Gori dolazi grupa političara okupljena oko Momira Bulatovića, Mila Đukanovića i Svetozara Marovića, koji su zastupali politiku Slobodana Miloševića u Crnoj Gori. Poslije uvođenja višestranačja u SFRJ, pobjedu na prvim izborima u Crnoj Gori odnela je Demokratska partija socijalista (reformisani Savez komunista Crne Gore), predsjednik Crne Gore je postao Momir Bulatović, dok je Milo Đukanović postao premijer.

Proslava nakon proglašenja nezavisnosti Crne Gore 2006, Cetinje

Poslije raspada SFRJ, građani Crne Gore su na referendumu iz 1992. podržali njen ostanak u federaciji sa Srbijom. Zbog njene uloge u ratovima u bivšoj Jugoslaviji, novoj državi su 1992. godine bile uvedene ekonomske sankcije, pa je prošla i kroz period hiperinflacije 1993-1994.

Đukanović je 1996. počeo da se distancira od politike Slobodana Miloševića i došao je u sukob sa svojim partijskim kolegom, predsjednikom Crne Gore Momirom Bulatovićem.[15] Obojica su se kao predstavnici DPS kandidovali za mjesto predsjednika Crne Gore na izborima 1997. na kojima je tijesnu pobjedu odnio Đukanović. Pored poraza na izborima, Bulatovićeva frakcija je poražena i u DPS-u, pa je Bulatović osnovao novu stranku — Socijalističku narodnu partiju.

Crna Gora je u manjoj mjeri od Srbije bila izložena udarima NATO pakta, tokom bombardovanja SRJ. U Crnoj Gori je 6. novembra 1999. uvedena njemačka marka kao zvanična valuta,[16] prvo uporedo sa jugoslovenskim dinarom, a kasnije kao jedina zvanična valuta.

Poslije 2000. godine, Đukanović se otvoreno počeo zalagati za nezavisnost Crne Gore.[17] Savezna Republika Jugoslavija je 2003. reorganizovana u Državnu zajednicu Srbija i Crna Gora, uz mogućnost da se nakon tri godine raspiše referendum o nezavisnosti članica. Na referendumu 21. maja 2006, većina od 55,3% se izjasnila za opciju nezavisne Crne Gore.[18] Nezavisnost Crne Gore je proglašena 3. juna 2006. godine.

Dana 28. juna 2006. Crna Gora je postala 192. članica Ujedinjenih nacija[19], a 11. maja 2007, 47. članica Savjeta Evrope.[20]

Dana 5. juna 2017. godine, Crna Gora se pridružila NATO-u kao njegova 29. članica.

Izvor: Wikipedija